Arkeoloji Sözlüğü

YÜZEY ARAŞTIRMASI (İng. Survey): Arkeolojik veri toplamanın temel yöntemlerinden birisidir. Yüzey araştırmasında geniş bölgeler taranabilir. Yüzey araştırması, bir grup arkeoloğun, seçilen bir alanda, sistematik bir şekilde yürüyerek toprağın üstündeki kalıntıları gözlemlemesi ve ve kaydetmesi ile gerçekleşir. Bu kalıntılar sürülmüş tarlalarda göze çarpan seramik parçaları, halen ayakta duran mimari kalıntılar, ya da bir mağaradaki duvar resimleri olabilir.

YERLEŞME TABANI (İnd. Living Floor): Yaşama tabanı ismi de verilebilir. Herhangi bir dönemde insanların üzerinde etkinliklerini sürdürdükleri taban seviyesidir. Bozulmamış bir kontekst‘te ele geçen tabanların üzerindeki buluntuların incelenmesinden, o tabanın son kullanıldığı devre ait zengin bilgiler ortaya çıkarılabilir.

VOMITORIUM: İzleyicilerin tiyatroya giriş çıkışlarını sağlayan üstü kapalı geçite verilen ad.

VICIRAIUS: Roma’da Diocesis‘lerin yöneticilerine verilen ad.

URNE: Yakılan cesetlerin küllerinin konulduğu vazo şeklindeki kül kaplarına verilen ad.

TÜMÜLÜS (İng. Tumulus): Höyük gibi insan yapımı fakat daha dar kapsamlı bir tepeciktir. Höyükten farklı olarak tümülüs, kültürel yapı katmanlarından oluşmaz. Genellikle ahşap ya da taştan imal edilmiş bir mezar odasının üzerine büyük miktarda çakıl ve toprak yığılmasıyla oluşturulan bir mezar-anıttır. Büyük insan gücü gerektirdiğinden oldukça pahalı yapılardır. Bu nedenle de toplumun üst kademesinden insanlar için inşa edildikleri sanılmaktadır. Anadolu’daki en ünlü tümülüs, Gordion’daki Frig Kralı Midas’ın mezarıdır.

TRİUMVİRLİK: Roma’nın İmparatorluğa dönüşmesinin hemen öncesinde yürütülen üçlü yönetim tarzı.

TRIBUS: Roma’nın krallık döneminde ‘Populus Romanus‘u oluşturan üç kabileden herbirine verilen ad.

THOLOS: Mykenai şehrinde örneklerine rastladığımız, Akhalara ait kubbeli mezarlara verilen ad.

TETRARCHIA: Diocletianus’un M.S. 293 yılında gerçekleştirdiği, İmparatorluk topraklarının özellikle askeri bakımdan, iki Augustus ile iki Caesar arasında dört parçaya bölünmesi esasına dayalı yönetim biçimi.

TEMPLUM IN ANTIS: Pronaos‘ta ante‘lerin arasında iki sütunu bulunan tapınaklara verilen ad.

SYNOIKISMOS: Antik Çağ’da bazen bir kaç kent ya da ufak yerleşim birimlerinin biraraya gelerek oluşturduğu kent-devletlere verilen ad.

STRATİGRAFİ (İng. Stratigraphy): Aslen bir yerbilim sözcüğüdür. Arkeolojide ise, yerleşimlerde oluşan katmanları açıklamak için kullanılır. İnsanların inşa ettikleri binalar, üzerinde yaşadıkları yerleşim tabanları zaman içinde terkedilir, harabeye döner ve yıkılır. Yıkılan yapıların kalıntılarının üzerine yenilerinin yapılması, yeni nesillerin gelip yaşamlarını sürdürmeleriyle, höyüklerde görüldüğü üzere, yeni katmanlar oluşur. Stratigrafi, yani katmanlaşmanın oluşumu, belli noktalarda jeolojik oluşumlarla paralellik gösterir. Genel bir kural olarak en alttaki tabaka, eğer deprem gibi çok güçlü doğal bir felaketle yer değiştirmemiş ise, en eski olandır.

STOA: Bir sokak, agora ya da başka bir yapının yanında yeralan, üstü kapalı, sütunlu galerilere verilen ad.

STEL: Genellikle yazıt, bezeme ya da her ikisini de içeren ve dik bir biçimde zemine yerleştirilen dar levhaya verilen ad.

STADION: 1. Yaklaşık olarak 180 metreye denk olan uzunluk ölçüsü. 2. Bu mesafede yapılan koşu. 3. Koşu ve diğer atletizm yarışmalarının yapıldığı, kademeli oturma yerlerine sahip, ince ve uzun yapı.

SEMANTİK: ‘Anlamla ilgili anlamsal’ manasında sözcük

SELEVKOSLAR: Büyük İskender’in generallerinden Selevkos tarafından Suriye ve Mezopotamya’da kurulan hanedanın adı.

SECESSIO: Roma’nın cumhuriyet döneminde, M.Ö. 494-287 yılları arasında, Pleblerin Patricilere karşı beş kez başvurdukları ayaklanmalara verilen ad. Bu ayaklanmaların nedeni, Pleblerin Roma’dan ayrılıp başka bir kent kurma istekleriydi.

SCHOLA (Skhola): Roma’da saray muhafız birliklerine verilen ad.

SARISSA: Sparta ordusunda kullanılan ve boyu 5 metreden uzun mızraklara verilen ad.

QUAESTOR: Roma’nın cumhuriyet döneminde hazine yöneticilerine verilen ad. İmparatorluk döneminde ise doğrudan imparatora bağlı memur durumundayken Constantinus zamanında mühürdar görevini üstlenmişlerdir.

RHETORIK: Eski Yunanistan’da hitabet sanatı. Kimi zengin ve asil ailelerin çocuklarına, o dönemin ünlü hatipleri rhetorik dersi verirlerdi.

REVAK: Bir yapının önünde yeralan, bir uzun kenarıyla yapıya bitişik, diğer uzun kenarı boyunca sütunların taşıdığı bir kemer dizisiyle dışa açılan, üstü tonoz, kubbe ya da çatıyla örtülü önü açık mekanlara verilen ad.

RESİM YAZISI (Hiyeroglif): İfade edilen nesnenin resminin ya da doğrudan işaretinin yapıldığı yazı sistemine verilen ad.

RELIK: Din büyüklerinden ya da azizlerden kalan kutsal eşyalar ve kutsal emanetler için kullanılmış sözcük.

PSEFISMATA: Ekklesia kararlarına verilen ad.

PRYTANEION: Ocağında sürekli ateş yanan, seçkin yabancıların, yabancı ülkelerden gelen elçilerin, savaşta ya da Hellenler arası oyunlarda kazandıkları başarılarla halkın övgüsünü toplayan yurttaşların ağırlandıkları yapılara verilen ad. Koloni kuracak kişiler, yanlarına bu ocakta yaktıkları odunları alırlar ve gittikleri denizaşırı ülkede yeni bir prytaneion kurarlardı.

PROSTYLE: Önünde sütun dizisi bulunan yapılara verilen ad.

PROSTAS EV: Priene’de örneklerine rastlandığı gibi, önünde sütun dizisi bulunan evlere verilen ad.

PROSKENION: Bir tiyatroda sahne yapısının cavea‘ya doğru ileriye taştığı bölüm. Klasik Dönem sonrasında sahne işlevi görmüştür.

PRONAOS: Bir tapınakta genellikle doğuda yeralan ve cella‘ya (naos) geçit veren ön odaya verilen ad. Diğer bir deyişle, cellanın önünde, anta duvarlarının arasında kalan bölümün adı.

PROLETARII: Roma’da herhangi bir mal varlığına sahip olmadıklarından centuria örgütlenmesinden dışlanmış en yoksul kesim. Bunlar yalnızca çoluk-çocuk (=proles) ürettkleri için bu adla anılmışlardır.

PRETON: Tapınaklarda bulunan çevresel sütun dizilerine verilen ad.

PRAETOR: Roma’da yargı işlerine bakan, aynı zamanda iktidarı kullanma yetkisine sahip magistralara verilen ad.

PRAEFECTUS PRAETORIA: Roma’da imparatora bağlı eyalet valilerine verilen ad. Bunlar kendi bölgelerinde aynı zamanda ‘İmparator Vekili’ ünvanına da sahiptiler.

PRAEFECTURA: Roma İmparatorluğu’nda, eyaletler (=dioceese)den oluşan en büyük yönetim birimlerine verilen ad.

POTESTAS: Tribunuslerin elinde bulunan zor kullanma yetkisi.

POSTAMENT: Roma mimarlığında, sütun kaidesinin altında yeralan yüksekçe bir prizma biçimindeki altlığa verilen ad.

PLEBISCITES: Concillium Plebis‘in aldığı kararlara verilen ad.

PLEB: Roma’da avam sınıfını oluşturan halka ve özgür köylülere verilen ad. Toplumun en kalabalık sınıfını plebler oluştururdu.

PİTOS: Antik Çağ’da genelde şarap ve zeytinyağı gibi sıvı ürünlerle kuru tarım ürünlerini depolamakta kullanılan büyük çapta küplere verilen ad

PHALANKS: Makedon ordusunda sarissa taşıyan hoplit‘ lerden oluşmuş ağır piyadelere verilen ad.

PERIPTERTOS: Cellasının çevresi tek sıra sütun dizisiyle çevrilmiş tapınaklara verilen ad.

PATRONUS: Client‘lerin koruyucusu durumunda olan patrici sınıfına dahil zengin Roma yurttaşlarına verilen ad.

PATRICIUS (Patrikios): Roma’da asiller ve zenginler sınıfına verilen ad.

PASTAS: Hellen evinde, üç ya da dört dikitle avluya açılan, hemen hemen bir duvardan karşı duvara kadar enlemesine uzanan odalara verilen ad.

PARASKENION: Hellen tiyatrosonda sahnenin iki yanındaki kanatlara verilen ad.

PARADOS: Bir tiyatroda sahne yapısı ile izleyicilerin oturduğu bölümün ortasında yeralan yan girişlerden her birine verilen ad.